Tijdens zeven jaar onderzoek naar de werkwijze van Jheronimus Bosch stuit ik als ambachtelijk schilder op enkele merkwaardigheden.

 

Jheronimus Bosch trouwt op ongeveer dertigjarige leeftijd met Aleid van de Meervenne. Een voor dan al iets hogere leeftijd. Beiden zijn zelfstandig en hebben dan al door achtergrond of verworven bekendheid een bepaalde status bereikt. Ze blijven kinderloos. Misschien nog te vroeg om hier al meteen te spreken van een verstandshuwelijk.

In het boek van Dr. G.C.M. van Dijck, “Op zoek naar Jheronimus van Aken alias Bosch, de feiten, familie, vrienden en opdrachtgevers”, ontdek ik dat Bosch waarschijnlijk tussen 26 juli 1474 en 3 januari 1481 langere tijd op reis is geweest. Dus op jongere leeftijd. Wat voor mij veel belangrijker is, is het feit dat hij op 17 mei 1498 de schepenen van de stad via een zogenaamde ‘potestas monendi’ machtigt om zijn zaken te regelen. Vervolgens komt Bosch lange tijd niet voor in de archieven. Volgens Dr. van Dijck kan hij tot 1504 of misschien zelfs tot 1508 afwezig zijn geweest. Waar verbleef zijn vrouw in die periode? Navraag levert op dat meereizen ongebruikelijk was. Wat was dan haar mogelijke rol en lag het atelier stil?

 

Mogelijk verblijf in het ‘buitenland’

Op basis van sommige details (1) in de Tuin der Lusten en de leeftijd van het gebruikte hout durf ik aan te nemen dat Bosch het drieluik in het begin van zijn afwezigheid uit de stad heeft geschilderd aan het hof van Engelbert II van Nassau in Brussel, op ter plaatse beschikbare panelen. Met knechten, want er zijn duidelijk meerdere handen in het werk te onderscheiden.

Ik vermoed dat hij daarna is doorgereisd naar Italië. Uitlatingen van sommige kunsthistorici dat “zijn latere werk is beïnvloed door de renaissance

heeft Girogionno hier inderdaad zichzelf weergegeven met Jheronimus Bosch en Leonardo da Vinci???

heeft Girogionno hier inderdaad zichzelf weergegeven met Jheronimus Bosch en Leonardo da Vinci??? Wien, Kunsthistorisches Museum.

en Bosch dus over de Alpen moet zijn geweest” onderbouwen die gedachte. Er zijn kunsthistorici die beweren dat Giogione daarvoor het bewijs heeft geleverd. Hij zou zichzelf hebben geportretteerd, tezamen met Jheronimus Bosch en Leonardo da Vinci. Hoewel de meeste kunsthistorici dit weer betwijfelen is het op zich niet zo raar. Van Leonardo da Vinci is bekend dat hij in februari 1500 in Venetië was. Van Bosch weten we dat er al heel vroeg banden met Venetië waren. Enkele belangrijke werken van Bosch zijn er tot op de dag van vandaag blijven hangen.

 

Tuin der Lusten

Langdurig werkend aan de reconstructie van de Tuin der Lusten, rijzen er bij mij vragen waarop ik in eerste instantie geen antwoord weet.

portret-boommens-boschOp het gehele drieluik komt slechts één te herleiden portret voor. Dat van de ‘Boommens’, dominant op het hellepaneel. Van dit portret beweert een aantal kunsthistorici dat het een zelfportret zou zijn. Op zich niet vreemd omdat op meerdere werken van Bosch portretten voorkomen die overeenkomsten vertonen met dit. Als portretschilder vind ik dat zeker niet vreemd of ongebruikelijk.

Wat ik wel vreemd vind is het feit dat hij zichzelf hier dan op een prominente plaats in de hel afbeeldt.

Andere moeilijk te beantwoorden vragen roept het detail in de blauwe fontein boven in het middenpaneel op.

 

Bugerie

Tuin der Lusten zal silo's 'De Heus' sieren

Tuin der Lusten met Bosch’ onpersoonlijke verwijzingen naar homofilie

Na en lezing van Eric de Bruyn in april 2015, waarin hij het begrip ‘bugerie’ uitlegt aan de hand van details op de Tuin der Lusten, vallen voor mij sommige puzzelstukjes ineen. ‘Bugerie’ is afgeleid van buigen en is het middeleeuwse woord voor homofilie. Bosch geeft dit vrij centraal weer op het middenpaneel. Onderaan, iets rechts van het midden.

Helemaal onderaan zien we drie mannen waarvan er twee een duidelijk voorovergebogen houding hebben. Iets daarboven zien we twee mannen. De ene plukt een bloem uit de anus van de ander. ‘Hij plukt hem’.

Hoewel bastaardkinderen algemeen geaccepteerd waren, lag dat blijkbaar toch wel heel anders met homofilie.

 

de boommens

de ‘boommens’

Boommens

Als ik kijk naar de ‘Boommens’ dan kan ik niets anders zien dan een duidelijk voorovergebogen ‘menselijke’ figuur. Er vanuit gaande dat het hier mogelijk een zelfportret betreft, dan kijkt Bosch over zijn rug om te zien wat erachter gebeurt. In dit geval is het wellicht een verwijzing naar zijn angst om door homofiele neigingen in de hel te komen.

Zowel achter als boven hem zijn details geschilderd die overduidelijk verwijzen naar een losbandig leven. Ook duidelijk verwijzingen naar het gevaar om in de hel te komen.

 

Blauwe fontein

Het detail in de blauwe fontein midden boven wordt voor mij nu ineens verklaarbaar.

detail-mensen-bol-vijverIk zie er vier personen weergegeven. Voor mij is dit nu het drieluik van het leven van Jheronimus Bosch zelf. In het midden staat een vrouw. Links van haar een man die haar in het kruis tast. Rechts van haar een man die, voorover gebogen, buiten beeld probeert te blijven. De vrouw houdt m.i. goedkeurend haar hand boven zijn achterwerk. Ik durf dit te zien als een verborgen verwijzing van Bosch naar zijn geaardheid. Links de heteroseksuele Jheronimus die jaren geleden met Aleid trouwde. Rechts de geheime kant van Jheronimus, die door Aleid wordt geaccepteerd. Daarachter staat de ware Jheronimus, die zichzelf vertwijfeld afvraagt wat te doen.

 

Discussiestuk

Mijn uitlatingen zullen beslist de meest uiteenlopende reacties kunnen oproepen.

Het drieluik was 500 jaar geleden al bedoeld als discussiestuk. In 1517 hing het toen nog naamloze drieluik blijkbaar al als discussiestuk boven een gigantisch ‘bed’ in “Hotel Nassau te Brussel”. Engelbert II van Nassau heeft het blijkbaar besteld voor 1504. Kanunnik de Beatis, secretaris van kardinaal Luigi d’Aragona, heeft het ter plekke in 1517 zeer gedetailleerd beschreven.

Of mijn veronderstelling van nu hout snijdt?

Als Bosch zijn mogelijk geheime geaardheid 500 jaar verborgen heeft weten te houden en nota bene geen wetenschapper maar een autodidact dit, volgens mij aardig onderbouwd, kenbaar maakt, dan is dit zeker nieuw voer voor historici, psychologen, filosofen en andere wetenschappers. Ik zie dat beslist niet als mogelijke verdienste van mijn kant. Daaruit blijkt dan simpelweg eens te meer dat de Tuin der Lusten na 500 jaar nog steeds (of weer) een actueel discussiestuk is. De grote verdienste van Jheronimus Bosch zelf dus!

 

Documentaire van Museo del Prado

Voorjaar 2016 heeft “Lópezlifilms” in opdracht “Museo National del Prado” een documentaire gemaakt waarin o.a. Cees Nooteboom, Salman Rushdie en Ludovico Einaudi vanuit hun achtergrond hun visie geven op de Tuin de Tuin der Lusten bij het originele drieluik in Madrid.

spaanse-filmploegOok mijn verhaal hebben ze gefilmd. Gaandeweg werden daarbij hun ogen groter en tenslotte viel hun mond zelfs een beetje open. Mijn verhaal verbaasde hen. Het was weliswaar niet gefilmd in het Prado waar ik mijn verhaal met verwijzingen naar de details wellicht nog beter had kunnen onderbouwen. Het was hen volkomen duidelijk en paste volgens documentairemaker José Luis Lopéz Linares prima in de opzet van de documentaire. Hij vertelde me dat mijn verhaal nieuw was maar dat hij eerder wel de opmerking had gekregen dat de mond van de ‘boommens’ heel sterk overeen kwam met die van de “Mona Lisa”. Toeval?
Omdat er een veel te groot overschot aan materiaal voorhanden was, is mijn medewerking aan de documentaire beperkt gebleven tot de aftiteling. imag2326Ik heb het hoe dan ook leuk gevonden eraan te hebben meegewerkt. Dit vormt de aanleiding tot het schrijven van dit artikel. Onlangs heeft Omroep Brabant mijn verhaal opgenomen op hun site. Vervolgens heeft de NOS het grotendeels laten horen in hun programma Nieuws en Co.

 

 

 

 

 

voetnoot 1) Het drieluik wordt in 1904 voor het eerst Tuin der Lusten genoemd. Oorspronkelijk was het waarschijnlijk naamloos. De Spanjaarden noemden het ‘el pictura del madrõno’. Niet verwonderlijk. Gezien Bosch’ bijzonder nauwkeurige schilderwijze (wat te denken van de messen op het rechter paneel, gedetailleerd geschilderd, compleet met merkteken) kunnen we stellen dat veel zogenaamde aardbeien te egaal geschilderd zijn om echt op aardbeien te lijken. vrucht_aardbeiboom

Een madrõno ligt meer voor de hand. Bovendien past ook de symbolische betekenis van deze mediterrane vrucht beter in het verhaal. De eerste nodigt uit tot het eten van meer, terwijl teveel ervan juist snel leidt tot problemen. De madrõno kwam niet voor in ‘s-Hertogenbosch, terwijl deskundigen bevestigen dat deze wel groeiden in oranjerieën bij het Brusselse hof.

 

 

 

« »

Meer artikelen over: Jeroen Bosch