Het project: reconstructie Tuin der Lusten

Tuin der Lusten toch naar 's-Hertogenbosch

Het ZwanenbroedershuisHet meesterwerk van Jheronimus Bosch, "De Tuin der Lusten", dat waarschijnlijk ten huize van Engelbrecht II graaf van Nassau in Brussel is geschilderd en dus mogelijk nooit in 's-Hertogenbosch is geweest, zal er ook zeker nu niet te zien zijn. Hoewel...

Om in 2016 de vele belangstellenden die de stad aandoen toch een goed idee te geven van dit meesterwerk, de daarbij gebruikte materialen en toegepaste technieken, wordt er in het Bossche Zwanenbroedershuis, het historische onderkomen van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap waarvan Bosch eens zelf gezworen broeder was, een reconstructie gemaakt van dit fantastische drieluik.



De stad ´s-Hertogenbosch en haar Jheronimus

Levend in de 21e eeuw ontwaakt ´s-Hertogenbosch uit een relatieve slaap van enkele eeuwen. Na de machtsovername in 1629 door Frederik Hendrik is de eens zo invloedrijke Brabantse stad ingedommeld. De stad is door de eeuwen heen overgroeid door vele Nederlandse steden. Zelfs in het opgedeelde, ooit zo machtige, Brabant is ze overvleugeld door dorpen van weleer.

Gelukkig heeft de historische binnenstad nauwelijks iets van haar oorspronkelijke luister ingeleverd. Zij laat me soms nog verdwalen in de tijd waarin haar beroemdste inwoner zijn naam verbond aan de toen zo welvarende stad.

Joen van Aken groeide er op tot Jheronimus van Aken en groeide er vervolgens uit tot de vermaarde Jheronimus Bosch, internationaal ook vaak Hieronimus genaamd. Hij fascineert en inspireert mij en vele anderen na vijf eeuwen nog volop.


Waarom Jheronimus Bosch mij fascineert?

Standbeeld Jeroen Bosch op de markt in Den BoschWaarom niet, zou ik zeggen. Zijn werk en persoon intrigeert. Door de eeuwen heen hebben talloze kunstenaars zich door zijn fantastische werk laten inspireren. Met name van zijn bekendste meesterwerk, de Tuin der Lusten, kunnen we nog dagelijks details, fragmenten of complete kopieën terugzien in hedendaagse uitingen. Ook zijn er al sinds eeuwen een elftal bijzondere kopieën bekend.

Heel veel kunsthistorici hebben zich vastgebeten in zijn beeldtaal en enkele historici hebben er een levenswerk van gemaakt om aan de hand van feiten zijn wereld te ontrafelen. Dit alles heeft geresulteerd in ontelbare publicaties. Maar..., zelfs na zeven jaar onderzoek roept Bosch bij mij nog steeds vele vragen op; vandaar!


Herleving

De populariteit en invloed van het werk van Jheronimus Bosch vertoont overeenkomsten met die van zijn stad. Ook zijn werk moest eeuwenlang veel aan aanzien inleveren. Aan het eind van de 16e eeuw moest het op de mooiste plekken plaats maken voor de opkomende barok. Werken van Bosch stonden hun prominente hangplekken af aan werken als die van Rubens. Pas in de 20e eeuw kregen zijn werken weer iets van hun aanzien terug. Surrealist Salvator Dali liet zich niet alleen inspireren door de werken van Bosch, hij leverde met zijn werk en stijl ook belangrijke bijdrage aan de terugkerende belangtelling.


Hiaat

Nu, vijf eeuwen na de bloeiperiode van Jheronimus, zijn een aantal van zijn werken voor goed verloren gegaan en is ook veel informatie over de kunstenaar en zijn manier van werken niet meer terug te vinden. De modernste technieken stellen ons weliswaar in staat de opbouw van zijn werken volledig te doorgronden; iets van de ambachtelijke handvaardigheid is volgens mij het best te achterhalen door ze daadwerkelijk te beoefenen. Bij voorkeur met de middelen die Jheronimus ter beschikking had. Dan nog zullen we verklaringen voor de reden van sommige toegepaste, soms ongebruikelijke werkwijzen moeten aannemen op basis van meest voor de hand liggende. Experimenten en ervaringen geven van het hoe en waarom niet altijd een hard bewijs, wel een zeer aannemelijke verklaring. Op basis hiervan kunnen we een actieve en waardevolle bijdrage leveren aan het enigszins terugbrengen van vergane glorie.


Laatmiddeleeuwse schilderkunst

Grisaille Tuin der LustenBosch gebruikte bij de vervaardiging van zijn bekendste drieluik, dat we sinds een eeuw kennen onder de naam Tuin der Lusten, bepaalde materialen en technieken niet of heel anders dan gebruikelijk. Mede hierdoor verkeert het in niet al te beste staat, maar is het dankzij verantwoorde restauraties nog altijd een lust voor het oog. Zoals hiervoor al eens aangehaald; er zijn momenteel nog een elftal kopieën bekend, allen uit de eerste helft van de 16e eeuw. Sommige daarvan verkeren in een erbarmelijke toestand, terwijl andere panelen in betere staat blijken te verkeren dan het origineel.

Wat is de mogelijk achterliggende reden van dit alles? Wat kan ik daarvan leren, althans voor zover dit niet de conservering maar de vervaardiging betreft?


Reconstructie

In hoeverre ben ik in staat om, mede dankzij de hedendaagse technieken en kennis, een reconstructie van het origineel te maken? Eentje die zo dicht mogelijk bij de uitzonderlijke werkwijze van Bosch staat en die alle kenmerken en kwaliteiten van vijf eeuwen geleden in zich draagt.

De zoektocht naar antwoorden op deze vraag heeft mij, naast nog meer enthousiasme, een berg aan informatie opgeleverd die het zondermeer verdient om gedeeld te worden; met ieder die enigszins verrast en/of geboeid wil worden door de wonderlijke wereld van Jheronimus Bosch.


Kennisoverdracht

Het vergaren van kennis en vaardigheden heeft mijns inziens onvoldoende zin als je je ervaringen niet deelt. Ook is het van belang om deze toe te kunnen (laten) passen op ieders eigentijds werk. Experimenteren met oude technieken in combinatie met hedendaagse, kan bovendien een bijzonder positieve bijdrage leveren aan de kwaliteit van nieuw werk, waardoor ook dit een blijvende waarde krijgt en de tand des tijds zo mogelijk nog beter kan doorstaan.


Henk Groenendaal presentatie Tuin der Lusten van Jeroen Bosch

Podium

De stad 's-Hertogenbosch wil rond het 500e sterfjaar van Jheronimus Bosch uitgebreid aandacht schenken aan haar bekendste stadsgenoot. Een grote overzichtstentoonstelling wordt beslist het hoogtepunt van alle festiviteiten. Al begin november 2008 is gepubliceerd dat daarbij het meesterstuk "De Tuin der Lusten" helaas zal moeten ontbreken. Ik heb daarop meteen de toenmalige Bossche wethouder van cultuur, de heer Rodney Weterings, voorgesteld om dit bijzondere drieluik te reconstrueren. Het in 2016 beschikbaar hebben van een natuurgetrouwe complete kopie is nooit het uitgangspunt geweest. Het uitdragen van educatieve en cultuurhistorische waarden vormt de doelstelling. Hiervoor kan het Jheronimus-Bosch-jaar bij uitstek als HET podium dienen.


Werkwijze

Om de educatieve en cultuurhistorische waarden optimaal tot hun recht te laten komen is al in 2010 de Stichting Reconstructie Tuin der Lusten opgericht. Met 2016 in zicht en om nog iets van de doelstelling haalbaar te maken is, door voortschrijdend inzicht en achterblijvende bijval, besloten de feitelijke uitvoering los te koppelen van de genoemde idealen. Hierdoor zal de reconstructie sowieso (volledig in eigen beheer) worden uitgevoerd en aansluitend daarop de doelstelling al naar gelang het draagvlak c.q. op commerciële basis worden ingevuld.